సినిమా దర్శకత్వం ఒక ఆర్టు. ఆడియో విజువల్ ఆర్టు. దీంతో ఎందరెందరో దర్శకులు ఈ అవకాశాన్ని సద్వినియోగం చేసుకుని తమతమ ప్రత్యేక శైలులతో, ముద్రతో, సంతకంతో గుర్తుండి పోతున్నారు. దీంతో వీళ్ళని అభిమానించే ప్రేక్షక వర్గంతో ఒఅ పర్మనెంట్  మార్కెట్  ఏర్పడిపోతోంది. నలభై ఏళ్ళు దాటినా చెక్కుచెదరని మార్కెట్. ఇంత శక్తిమంతమైనది ఇమేజి బిల్డప్. మరి ప్రేక్షక వర్గాన్ని ఇంతగా ప్రభావితం చేసే విజువలార్టుని తమ ఇమేజి క్రియేషన్ కి వినియోగించుకుంటున్న వర్ధమాన దర్శకులెంత మంది?  ఏదో గుండు గుత్తగా సినిమాలు తీసేసి గుర్తింపు లేకుండా, అనామకంగా మిగిలి పోవడమేనా? ఎవరో ఒకరు అద్భుత శైలితో ప్రామిజింగ్ గా ఎంట్రీ ఇచ్చినా, తర్వాతి సినిమాలో ఆ శైలి ఎందుకు కనపడదు? గొప్ప దర్శకుల పర్మనెంట్ ప్రేక్షక వర్గంలో వీళ్ళలో ఎంతమంది వుంటున్నారు? టెక్నిక్ పరంగా ఆ గొప్ప దర్శకుల్ని గుర్తిస్తున్నారా? లేక వాళ్ళ కథలు బావుంటాయనీ, తారాగణం బావుంటుందనీ, ఇలా పైపై ఆకర్షణలు మాత్రమే చూస్తున్నారా? చాలా వరకూ ఇదే జరుగుతోంది. కాబట్టి ఇవి సీరియస్ గా వేసుకోవాల్సిన ప్రశ్నలు. వేసుకుని కళ్ళు తెరవాల్సిన అవసరం.

      ఒక సినిమా హీరో ఢిల్లీలో జాతీయ అవార్డు అందుకోవడానికి రైల్వే స్టేషన్ కి చేరుకున్నాడను కుందాం. ట్రైను ఎక్కాక ఆ ట్రైను బయల్దేరి వెళ్తోందనుకుందాం. అప్పుడు బయట ఆ స్టేషన్ సహా ట్రైను లోపలి వాతావరణాన్ని ఎలా చిత్రీకరిస్తాడు వర్ధమాన దర్శకుడు లేదా మేకర్?

స్టేషన్ కి హీరో చేరుకోగానే బయట అభిమానుల కోలాహలం, తోపులాట, గోలగోల. లోపల ప్లాట్ ఫాం మీద అతన్ని చూసిన ప్రయాణీకుల కోలాహలం, తోపులాట, గోలగోల. ఎలాగో హీరో తోసుకుంటూ ట్రైను ఎక్కేస్తే ట్రైను లోపల కోలాహలం, తోపులాట, గోలగోల. ఉక్కిరి బి క్కివుతూ హీరో అలసిపోయి సీట్లో కూలబడడం...

అప్పుడు ఈ చిత్రీకరణ అంతా చూసి - ‘నో న్నో!! ...బెత్తం తీసుక్కొడతా అలా తీశావంటే! ముందు వెళ్ళి  జీవితం తెలుసుకో, తర్వాత వచ్చి జీవం పోయ్ సినిమా ఆర్టుకి!’ అని కేకేలేస్తాడు పై లోకాల్లోంచి సత్యజిత్ రే!

ఎందుకంటే సత్యజిత్ రే ఇలా తీశాడు దృశ్యాన్ని - ఉత్తమ్ కుమార్ని సినిమా హీరోగా చూపిస్తూ ‘నాయక్’ తీసినప్పుడు- జాతీయ అవార్డు తీసుకోవడానికి ఢిల్లీ ప్రయాణం కట్టే సీను ఇలా వుంటుంది... ఈ సినిమాకి శబ్ద సౌందర్యమే ప్రధానం. ఎందుకంటే ఆ రైలు ప్రయాణంలో అలాటి పాత్రలుండడం వల్ల శబ్ద సౌందర్యమలా కుదిరింది. 1960 లలోనైనా ఇప్పుడైనా, ఎప్పుడైనా, సంపన్న సమాజం రణగొణ ధ్వనులకి దూరంగా, ఏసీ గదుల్లో నిశ్శబ్ద వాతావరణంలో, నింపాదిగా జీవనం సాగించుకుంటూ వుంటుంది. ఏసీ రైల్లో కూడా అంతే! సంపన్నులు ఏసీ ట్రైన్లో ప్రయాణిస్తూ, వ్యవహారాలు చక్కబెట్టుకుంటూ వుంటే అంతటా సైలెన్సే కదా? దీన్నర్ధం జేసుకుంటేనే కదా దర్శకుడు రిచ్ క్లాస్ సొసైటీ కథని దాని తాలూకు నేపధ్యంలో, ప్యూరిటీతో మనకి అందించి మైమరపించగలడు?

కనుక ఏసీ కూపేలో బయటి శాబ్దాలేవీ అస్సలు విన్పించవు, ఇంజన్ శబ్దంగానీ, పట్టాల శబ్దం గానీ ఏ మాత్రం వినిపించవు. రైలు కూత కూడా వినిపించదు. ఇలా శబ్దాన్ని ఎగవేయడానికి - మొదట్లో ట్రైన్ ఎక్కడానికి స్టేషన్ లోకి  హీరో వస్తున్న దృశ్యాన్ని కూడా ఏసీ కూపేలో  దించిన అద్దాల్లోంచే చూపించారు. లోపలి నుంచి మనం కూడా చూస్తున్నాం కాబట్టి, సహజంగానే బయటి శబ్దాలు వినపడకుండా అయింది. అసలు కథలోకి మొట్ట మొదట రైలు దృశ్యం వచ్చినప్పుడు, నేరుగా ఏసీ కూపేల్లో రిచ్ ప్రయాణీకుల రాక తో, ఇంటీరియర్స్ లోనే సైలెంట్ గా ఓపెనవుతుంది.

ట్రైను నిశ్శబ్దంగా స్మూత్ గా సాగిపోతూంటే, మనం కూడా కథతో పాటు అంతే స్మూత్ గా ఆహ్లాదంగా సాగిపోతున్నట్టు ఫీలవుతాం. కూపేలో ఎవ్వరూ స్వరం పెంచికూడా మాట్లాడరు, అరవరు, కేకేసి కేటరింగ్ ని పిలవరు. ఇది ట్రైను కాదు, విమానం అన్నట్టు ఎక్స్ క్లూజివ్ గా  వుంటుంది సంపన్న జీవుల కథ చూపించడం కోసం. ఇక నేపధ్య సంగీతం ఎప్పుడుంటుందో, వున్నప్పుడు విన్పిస్తోందే లేదో అన్నంత పొదుపుగా వుంటుంది. శబ్ద నియంత్రణతో సత్యజిత్ రే సృష్టించిన ఈ సాంకేతిక ఔన్నత్యాన్ని, ఇదిచ్చే అనుభూతినీ ఇక్కడ తెలుసుకోవడం కంటే, చూసి అనుభవించాల్సిందే. ఇది అనుభవించారా నేటి మేకర్లు? అంతర్ద్రుష్టి తమకే మేరకుంటోంది? సినిమాల్ని చూస్తున్నారా, చదువు తున్నారా?

స్మితా పాటిల్ తో శ్యాం బెనెగల్ తీసిన ‘భూమిక’ మాత్రం? 6 నిమిషాల ప్రారంభ సీనుని 41 షాట్లతో ఎందుకు తీశారు, ఏఏ అర్ధాలతో తీశారు బెనెగల్? 1. మిడ్ షాట్ లో బాల్కనీలో స్మిత కోసం అసహనంగా ఎదురుచూస్తున్న అమోల్ పలేకర్, సిగరెట్ ముట్టుంచుకోవడానికి అగ్గిపెట్టె తీసి ఆగిపోతూ కిందికి చూస్తాడు. అప్పుడు లో- యాంగిల్లో కారు దిగుతున్న స్మిత కన్పిస్తుంది. అతను తనని తాను ఆమెకంటే ఉన్నతంగా భావించుకునే రకం కాబట్టి, పైనుంచి కిందికి ఆమెని  చూస్తున్నట్టు ఒకే లో - యాంగిల్ షాట్ వేశారు. కింద సపరేట్ గా వాళ్ళిద్దర్నీ కలుపుతూ హై యాంగిల్ షాట్స్ వేయలేదు. వేస్తె అర్ధం మారిపోతుంది.

2. ఆమె మెట్లెక్కి ఇంట్లోకి వస్తున్నప్పుడు కూడా అతడి సజెషన్ లో అదే లో- యాంగిల్ షాట్ తలుపు దగ్గర్నుంచి వుంటుంది. ఆమె సజెషన్ లో అతణ్ణి చూస్తున్నట్టు కింది నుంచి హై యాంగిల్ షాట్ వేయలేదు. ఎందుకంటే తలెత్తి తన కంటే అతడ్ని ఉన్నతంగా ఆమె చూసే ప్రసక్తే లేదు కాబట్టి. 

3. ఆమె అలాగే కిందికే చూసుకుంటూ వచ్చి, తలుపు దగ్గర అప్పుడు అతడి మీద ఓ లుక్కేసి లోపలికి వెళ్తున్నప్పుడు, అతడితో సమంగా మీడియం క్లోజప్ లోకి వస్తుంది. ఇప్పుడింకా ఘర్షణ మొదలవని మామూలు స్థితి కాబట్టి, సమంగా మీడియం క్లోజప్ లోకొచ్చింది. తర్వాత ఘర్షణ మొదలయ్యాక ఆమె మామూలు మీడియం క్లోజప్ లో వుండదు, ఫైర్ బ్రాండ్ గా బిగ్ క్లోజప్స్ లో వుంటుంది!

ఇలా మొదటి సీను ఆరు నిమిషాల్లో ఇంకా 38 షాట్లు ఇలాగే పాత్రల మారిపోతున్న మానసిక స్థితిని  చూపిస్తూ కథ చెప్తాడు బెనెగల్. సీన్ అంటే పాత్రల మానసిక స్థితిని కెమెరా చూడ్డమే. ఒక సీనుకి ఆ సీన్లో పాత్ర  వున్నమానసిక స్థితీ, దాంతో ఆ పాత్ర ఎలా ఫీలవుతోందీ ఆ ఫీలూ - మాత్రమే షాట్స్ ని నిర్ణయిస్తున్నాయని బెనెగల్ చెప్పడం.

గొప్ప దర్శకుల ఈ అంతర్ద్రుష్టి ఎప్పుడో దర్శకత్వంలో స్థిరపడ్డాక ఏర్పడలేదు. అంతర్ద్రుష్టిని డెవలప్ చేసుకునే దర్శకులయ్యారు. మరి నేటి మేకర్లు? కథల మీద కథలు తయారు చేసుకుని పెట్టుకుంటారు. కానీ అసలు ఆ కథలతో తమ విజన్ ఏమిటి, పర్మనెంట్ ప్రేక్షక వర్గాన్ని క్రియేట్ చేసుకోవడానికి ఏ ఇమేజి తమకుండాలని కోరుకుంటున్నారు ఏమైనా ఆలోచిస్తున్నారా?

అందుకని ప్రముఖ సినిమా సమీక్షకుడు, ప్రచురణకర్త సూర్య ప్రకాష్ జోస్యుల ఎంతో శ్రమించి, మేకర్స్ కి తమకో ఇమేజిని డెవలప్ చేసుకోవడం కోసం, ఒక విలువైన పుస్తకాన్ని మార్కెట్ లోకి తెచ్చారు. ‘ఫిల్మ్ మేకర్స్ కి మాత్రమే - సులువుగా గొప్ప ఫిల్మ్ మేకర్స్ టెక్నిక్స్ తెలుసుకోండి’ అన్న టైటిల్ తో. 196 పేజీలున్న ఈ పుస్తకం ధర 249 రూపాయలు.

ఇందులో కె విశ్వనాథ్ నుంచీ వంశీ వరకూ, రాజ్ కుమార్ హిరానీ నుంచీ అనురాగ్ కశ్యప్ వరకూ, అటు పాశ్చాత్యంలో క్రిస్టఫర్ నోలన్ నుంచీ మైఖేల్ బే వరకూ, 25 మంది ప్రసిద్ధ దర్శకుల కళా జీవితం మొత్తాన్నీ వడబోసి, సారం తీసి, సంగ్రహంగా ముందుంచారు. దీన్ని మినిమలిస్టిక్ (కనిష్ట వాదం) అప్రోచ్ అన్నారు. అంటే మొత్తం వాళ్ళ కళా జీవితాన్ని సింప్లీఫై చేసి నాలుగు వాక్యాల్లో చెప్పడం. అంటే ఎంతో చదివి తెలుసుకునే శ్రమ లేకుండా. సత్యజిత్ రే సినిమాల్ని పరిశీలించి, సింపుల్ గా ఆయన్ని కెమెరా పట్టుకున్న మానవతా వాది అనేశారు. కె. విశ్వనాథ్ సినిమాల్ని పరిశీలించి -‘విశ్వనాథ్ తన సినిమాల్లో ప్రేక్షకుల ఊహాశక్తినే నమ్మారు, ఆయన నిశ్శబ్దాన్నే అతి పెద్ద సంభాషణగా మలిచారు’ అని తేల్చారు. 

ఇలా ఒక్కో దర్శకుడ్ని ప్రసిద్ధి చేసిన అనితరసాధ్య టెక్నిక్స్ ఏమిటో మినిమలిస్టిక్ అప్రోచ్ తో సూటిగా చెప్పుకొస్తూ, ప్రతీ దర్శకుడికీ వుండే విజువల్ సిగ్నేచర్ (సంతకం) ఏమిటో కూడా చెప్పారు. ఉదాహరణకి సత్యజిత్ రే సంతకం చూస్తే - ‘లాంగ్ టేక్స్, లైట్ అండ్ షాడో ప్లే, సింపుల్ కంపోజిషన్స్, హ్యాండ్- డ్రాన్ టైటిల్స్’ కనిపిస్తాయినీ, అదే విశ్వనాథ్ సంతకంగా చూస్తే, ‘క్లోజప్స్, ఆచారాన్ని ప్రతిబింబించే  ఫ్రేమ్స్, భారతీయ నృత్యం ఒక తిరుగుబాటు కావడం, ఎర్తీ టోన్స్’ కనిపిస్తాయనీ అన్నారు. హిందీలో అనురాగ్ కశ్యప్ సంతకం చూస్తే, ‘గ్రాఫిక్ హింస, నియాన్- నోయర్ లైటింగ్, లాంగ్ టేక్స్, మెటా రిఫరెన్సెస్’ తో వుంటుందనీ పేర్కొన్నారు. అలాగే మైఖేల్ బే సంతకం చూస్తే- ‘గోల్డెన్ అవర్ ఎక్స్ ఫ్లోషన్స్, 360⁰ హీరో షాట్స్, హైపర్ యాక్టివ్ ఎడిటింగ్ అండ్ కెమెరా మూవ్ మెంట్, స్లో- మో హీరోయిక్ వాక్’ అని చెప్పారు.

ఇంకా ఎస్ ఎస్ రాజమౌళి, మణిరత్నం, వెట్రి మారన్, వంశీ, సంజయ్ లీలా భన్సాలీ, ఇమ్తియాజ్ అలీ, ఆల్ఫ్రెడ్ హిచ్ కాక్, మార్టిన్ స్కార్సెసీ, స్టీవెన్ స్పీల్ బెర్గ్, జేమ్స్ కామెరూన్, చార్లీ చాప్లిన్ ...ఇలా విభిన్న జానర్లని పోషించిన దర్శక మహాశయుల కళా వ్యక్తిత్వాన్ని (ఈ పదం తప్పు కావొచ్చు) సులభతరం చేసి నాలుగు మాటల్లో నేటి మేకర్స్ ముందుంచారు సూర్య ప్రకాష్.

ఇంతేకాదు, ఇంకా ఆయా దర్శకుల్ని ఏ ఫిలాసఫీ లేదా ఏ భావజాలం నడిపిస్తోందీ చెప్పారు. ‘మధ్యతరగతి ఒక సెట్ కాదు, మైండ్ సెట్’ అని ఫిక్స్ అయి వంశీ సినిమాలు తీశారనీ, ‘సాధారణ మనిషి జీవితం లోని అసాధారణ క్షణాలని గాథలుగా మార్చే క్రియేటర్’ అల్ ఫాన్సో క్వారోన్ అనీ చెప్పారు. ఇలా 25 మంది దర్శకులని నడిపిస్తున్న ఫిలాసఫీ ఏమిటో స్పష్టం చేశారు.

ఇలా టెక్నిక్, విజువల్ సిగ్నేచర్, ఫిలాసఫీ ఈ మూడు పార్శ్వాలు వున్నప్పుడు దర్శకుడికి ఓ ఇమేజీ స్థిరపడుతుందని అర్ధం జేసుకోవచ్చు. మేకర్లు ఈ పుస్తకాన్ని ఇంకెలా చూడాలి? నేటి ఒక్కో మేకర్ ఒక్కో జానర్ లో కృషి చేస్తున్న పరిస్థితి లేదు. ఏ జానర్ పడితే ఆ జానర్  సినిమాలు తీస్తూ దేంతోనూ ఒక ఇమేజిని సృష్టించుకోలేక పోతున్నారు. డార్క్ కామెడీ అంటారు, నెక్స్ట్ రోమాంటిక్ కామెడీ అంటారు, ఇంకా నెక్స్ట్ యాక్షన్ అంటారు, హార్రర్ అంటారు... ఇలా జాక్ ఆఫ్ ఆల్ మాస్టర్ ఆఫ్ నన్ అన్పించుకునే ఎందుకూ పనికిరాని దుస్థితిలో వుంటున్నారు. ఒక జంధ్యాల, ఒక ఈవీవీ సత్యనారాయణ, ఒక వంశీ లాగా కామెడీ దర్శకుల్లేని లోటు వుందనీ, కనుక ఈ జానర్ దర్శకుడుగా ఎందుకు పేరు తెచ్చుకోరని అన్నామనుకోండి, మొహం ఎటో తిప్పుకుంటారు. ఇలాటి వర్గానికి ఈ పుస్తకం పనిచెయ్యదు.

నిజంగా ఆసక్తి, అవగాహన వున్న ఒక జానర్ ని నమ్మి, ఆ జానర్ దర్శకుడుగా బ్రాండ్ నేమ్ తో ఓ పాతిక ముప్ఫయ్యేళ్ళు పర్మనెంట్ మార్కెట్ ని సృష్టించుకుని, జీవితాంతం దాని ఫలితాల్ని అనుభవించాలనుకుంటే మాత్రం ఈ పుస్తకం తోడ్పడుతుంది. ఈ పుస్తకం ఏదో చదివి వదిలెయ్యడం గాక, చదివి ఈ పుస్తకంలా అవ్వాలి. అప్పుడే అవ్వాలనుకున్న మేకర్ అవుతారు. ఇందులో ఆయా జానర్స్ కి పేరుబడ్డ దర్శకుల ప్రస్తావనే వుంది. రోమాంటిక్ జానర్ లో కృషి చేయాలనుకుంటే మణిరత్నం, సంజయ్ లీలా భన్సాలీనీ, లేదూ హై కాన్సెప్ట్ బిగ్ యాక్షన్ జానర్ అనుకుంటే రాజమౌళినీ, మైఖేల్ బేనీ పాటించ వచ్చు. ఇలా ఏ జానర్ కి ఆ దర్శకుడి సంతకాన్ని ఫోర్జరీ చేసినా ఏం కాదు. సినిమాల్ని కాపీ కొడితే కేసవచ్చేమో గానీ, సంతకాల్ని ఫోర్జరీ చేస్తే ఎవరూ పట్టుకోరు. ఆయా జానర్ దర్శకుల టెక్నిక్, సంతకం, ఫిలాసఫీ –ఈ మూడూ ఆధారంగా జేసుకుని బ్రాండ్ ఇమేజిని సృష్టించుకోవచ్చు.

ఈ పుస్తకం పేజీలకి పేజీలు  చదవడానికి ఇబ్బంది అన్పించేలా మ్యాటర్ తో నిండిపోయి లేదు. పేజీకి నాల్గే లైన్లు విషయం వుంటుంది. మిగతా ఖాళీ అంతా హై క్వాలిటీ లైనార్ట్ తో బొమ్మలు నిండిపోయి వుంటాయి. కనుక పేజీలు కంటికింపుగా, రిలీఫ్ గా వుంటాయి. చివరి 35 పేజీలు  ఇంకెందరో దర్శకుల ఫిల్మ్ మేకింగ్ కోట్స్ ఇచ్చారు. ఇవి కూడా ఉపయోగపడతాయి. వర్ధమాన మేకర్స్ కెరీర్ భద్రత కోసం సూర్యప్రకాష్ జోస్యుల దేశంలోనే ఇలాటి తొలి గైడ్ లా రూపకల్పన చేసిన ఈ బుక్ ని,  ‘హ్యాండ్ బుక్ ఆఫ్ డిసిప్లిన్’ గా దగ్గరుంచుకుంటే పోయేదేమీ లేదు, వృత్తి బానిస సంకెళ్ళు తప్ప!

 9704683520 కి ఫోన్ చేసి పుస్తకం పొందవచ్చు.

-సికిందర్